“Geschikt bevonden voor, eh… iedereen?” – Het falen van de KijkWijzer

Het logo van KijkWijzer, een organisatie van Nicam.

Het logo van KijkWijzer, een organisatie van Nicam.

Sinds jaar en dag heerst er een niet altijd even vredige dialectiek tussen filmmakers en bioscoopexploitanten enerzijds, en de onafhankelijke organen van filmclassificerende instanties wereldwijd anderzijds. De Nederlandse equivalent van de filmcodering heet Kijkwijzer, bekend van de symbolen en het mannetje met het grote oog. Zij verrichten sinds 2001 een nobele taak door het filmpubliek in Nederland te wijzen op elementen in films die mogelijk niet voor alle leeftijden geschikt zijn. Hoewel zij niet per definitie een rechterlijke of wetgevende macht hebben, leidt hun (dwingend) advies wel tot een serieuze heroverweging van bepaalde films bij het filmpubliek, met name bij ouders die rekening behoren te houden met hun kinderen.

In essentie heb ik niets tegen deze gang van zaken in te brengen. Ik acht het van het hoogste belang dat er instanties als Kijkwijzer zijn die in de gaten houden wat men via de media heden ten dage allemaal wel niet voorgeschoteld zijn. Toch vrees ik dat deze instantie de laatste tijd meer en meer moeite ondervindt om het kijkgedrag en de acceptatiegrens van haar publiek te beoordelen. Anders gezegd: Kijkwijzer maakt steeds vaker een verkeerde keuze. Aan de hand van twee voorbeelden die mij de afgelopen maanden tegen de borst gestuit zijn, zal ik mijn punt trachten te verhelderen.

Heath Ledger als The Joker in Nolans "The Dark Knight" (2008).

Heath Ledger als The Joker in Nolans "The Dark Knight" (2008).

The Dark Knight

Let op met kinderen tot 16 jaarGeweldAngst

In de herfst van 2008 ontstonden er in het Nederlandse bioscoopland grote rellen rondom de keuring die Kijkwijzer had verleend aan Christopher Nolans Batmanfilm The Dark Knight. Als enige land ter wereld achtte men in Nederland de film ongeschikt voor iedereen onder de zestien jaar. Zestien?! Voor een kaskrakende franchise als de Batman-reeks kon dit vanzelfsprekend een nekslag zijn, aangezien veel comicfans zich in de leeftijdscategorie net ónder deze grens bevinden. Bioscoopexploitanten konden hun woede dan ook niet onder stoelen of banken gestoken houden; zo riep de Beverwijkse bioscoop Cineworld haar bezoekers op tot een massale klachtenstroom in de richting van het Nicam, de organisatie achter de Kijkwijzer.

Na het zien van de film zette ik zelf ook mijn vraagtekens bij deze keuring. Toegegeven, de film was grimmiger en duisterder dan al zijn (vaak groteske) voorgangers. De problemen in de film waren eerder van psychologische dan van bombastische aard, en ook de aanblik van een half weggebrand gezicht bij het personage van Harvey Two-Face (gespeeld door Aaron Eckhart) is niet bepaald geruststellend voor jongere kijkers.

Daartegenover staat dat het geweld in deze film zich nog altijd afspeelt binnen het grotesk-realistische universum van Gotham City. Hierin verkleden mensen zich als vleermuis of clown om vervolgens op vreemde motoren tegen muren op te rijden of uit een vliegtuig te parachuteren. De grimmigheid van het verhaal maakte het verhaal nog niet van het kaliber “Vietnamfilm” of “maffiathriller”. Nee, ondanks de volwassen thematiek blijft The Dark Knight een comicverfilming, een uiterst fictioneel verhaal met zeer veel het realisme ontstijgende elementen en veel verlichtende elementen (romantiek, humor, auto-achtervolgingen, stunts).

Het blijft ook niets vergeleken met de de zeer expliciet grafische vertoningen van populaire – en voor mensen vanaf twaalf jaar geschikt bevonden – televisieseries als CSI of Lost. De precieze en niet van bloed en viezigheid gespeende weergave van autopsies, moorden en drugsgebruik zijn veel ingrijpender dan beelden van een man met een open wang en daardoor een constante ‘grijns’. Daarbij is het universum van bovengenoemde tv-series van een veel realistischere aard dan dat van The Dark Knight.

Een mail omtrent deze problematiek aan Kijkwijzer leverde mij het volgende – en niet bijster verhelderende – antwoord van de organisatie op:

Het NICAM (Nederlands Instituut voor de Classificatie van Audiovisuele Media) is het instituut dat Kijkwijzer heeft ontwikkeld en coördineert. Aan de hand van de criteria van Kijkwijzer classificeren omroepen en distributeurs van films, video’s en DVD’s hun producten zelf. Onder classificatie wordt verstaan dat aan de hand van een uitgebreide vragenlijst wordt gekomen tot een van de volgende leeftijdsclassificaties: Alle Leeftijden (AL), 6 jaar, 12 jaar en 16 jaar, en tot een of meer inhoudspictogrammen. De vragenlijst, die is ontwikkeld door een team van wetenschappers deskundig op het gebied van kind en media, behelst verschillende onderwerpen als geweld, angst, seks, discriminatie, drugs- en alcoholmisbruik en grof taalgebruik. De vragenlijst is te vinden op www.kijkwijzer.nl onder het kopje ‘Downloads’. Het doel van Kijkwijzer is ouders/opvoeders te adviseren over mogelijke schadelijke elementen in een programma of film. Kijkwijzer geeft dus geen indicatie over geschiktheid.

Naast de Kijkwijzer regels is een wettelijke regeling van kracht die voor het toegangsbeleid van bioscopen bepalend is. Het gaat om artikel 240a van het Wetboek van Strafrecht. Dit artikel zegt letterlijk:“Met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de vierde categorie wordt gestraft hij die een afbeelding of voorwerp, of een gegevensdrager, bevattende een afbeelding waarvan de vertoning schadelijk is te achten voor personen beneden de leeftijd van zestien jaar, verstrekt, aanbiedt of vertoont aan een minderjarige van wie hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden, dat deze jonger is dan zestien jaar”.

Een bioscoopeigenaar is, op basis van dit wetsartikel, strafbaar wanneer hij een persoon jonger dan 16, toelaat tot een film met de classificatie 16. Hierbij maakt het niet uit of deze persoon begeleid wordt door een ouder of verzorger. Een bioscoopeigenaar mag iemand ook om legitimatie vragen of, op basis van een vermoeden dat iemand jonger is dan 16, de toegang weigeren tot een film met de classificatie 16. Ook videotheken en winkels hebben met deze wet te maken: zij mogen geen DVD’s of video’s met een 16-classificatie verhuren of verkopen aan personen jonger dan 16. Het is, zoals je wellicht zult weten, met ingang van 1 januari 2005 verplicht om vanaf 14 jaar een geldig identiteitsbewijs te dragen.Het bovenstaande betekent dat bioscoopeigenaren wettelijk verplicht zijn vast te stellen of de leeftijd van kinderen overeenkomt met de betreffende filmclassificatie.

Het spijt ons je niet anders te kunnen informeren.

Helaas schept ook dit weinig tot geen licht op de zaken. Een ander voorbeeld dan maar.

Still uit Howards "Angels and Demons" (2009), verfilming van het boek van Dan Brown.

Still uit Howards "Angels and Demons" (2009), verfilming van het boek van Dan Brown.

Angels and Demons (Het Bernini Mysterie)

Let op met kinderen tot 12 jaarGeweldAngst

De zaken werden er niet beter op toen ik vandaag in de bioscoop de film Angels and Demons van Ron Howard bezocht. In deze sequel (of volgens sommigen prequel) op The Da Vinci Code werd ik geconfronteerd met door innerlijke bloedstolling opgezwollen pausen, het brandmerken van mensen, een uitgesneden oog en levend verbrandende kardinalen. Daarnaast bevatte de gehele film een sfeer van paniek en massahysterie die een nogal dreigend en grimmig gevoel op de kijker overbrachten – niet in de laatste plaats omdat het zich afspeelt in een van de laatste bastions van traditie in de wereld: de katholieke kerk in Vaticaanstad.

Kortom, Angels and Demons presenteert een zo realistisch mogelijk universum met zeer veel aanknopingspunten met de huidige werkelijkheid: het geloof, moderne technologie, de wetenschap en de deeltjesversneller in Zwitserland. Hoewel de zoektocht van de hoofdpersonages bij tijd en wijle vrij groteske vormen aanneemt, leidt hun queeste hen wel langs vrij gruwelijke taferelen, waaronder de moordpogingen op vier kardinalen. De eerste wordt half ingegraven en door ratten aangevreten teruggevonden, de tweede bloedt met lekgeprikte longen dood op het Sint Pieterplein, de derde wordt levend boven een grote vuurkorf in een kerk vastgeketend, en de vierde moet vastgebonden aan een zware halter verdrinken in een diepe fontein.

Het zijn heftige schouwspelen die zelfs voor ondergetekende af en toe even slikken waren, door de expliciete wijze waarop regisseur Ron Howard de genoemde zaken in beeld brengt, maar ook door de herkenbare wereld waar deze horror deel van uitmaakt (en dat komt niet alleen doordat ik zelf in Rome en Vaticaanstad geweest ben). Het geweld in deze film is veel verontrustender, schokkender en naargeestiger dan in The Dark Knight, juist omdat het iedere groteske, allegorische of bovenrealistische dimensie ontbeert. Ondanks de mystieke elementen van religie ontstijgt de film nergens echt de werkelijkheid, wat het plot des te verontrustend maakt. Het geweld in Angels and Demons is simpelweg náár, niet in de laatste plaats doordat het binnen de veilig gewaande muren van het Vaticaan plaatsheeft.

Waarom heeft de Kijkwijzer er dan voor gekozen om deze film wél vanaf twaalf jaar goed te keuren? Waarom zou deze film voor jonge tieners minder nachtmerrieverwekkend zijn dan The Dark Knight, een film die toch sterk appelleert aan een meer magisch-realistisch denkkader van jongeren? Of verwacht men dat het publiek tussen twaalf en zestien jaar tóch niet naar Angels and Demons gaat, en dat een lagere keuring daarom wel verantwoord is? Ik mag toch aannemen dat Kijkwijzer zich nu niet ineens gaat inmengen met belangen van producerende partijen.

Ik eindig mijn betoog hier daarom ook met een rechtstreekse vraag aan de Kijkwijzer, in de hoop dat zij ons kunnen aantonen waarom zij toch echt niet falende zijn. Mijn vraag luidt simpelweg:

Waarom deze keuringen?

Ik hoop iets van u te horen, Nicam/Kijkwijzer.

Leave a comment

Filed under Articles, Background, Critique, Nederlands

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s