Door het oog van de naald en de loop van het geweer: “Jesse James”

‘I am an eye. I am a mechanical eye. I, a machine, I am showing you a world, the likes of which only I can see.’

Het is een gevleugelde uitspraak van de legendarische Russische filmmaker Dziga Vertov. In de jaren twintig van de vorige eeuw kwam hij met het begrip Kino Eye op de proppen om de haast magische kracht van de camera te bestempelen. Met de ontwikkeling van de technologie is die camera vandaag de dag geen log bakbeest meer, zoals in Vertovs tijd. Integendeel: camera’s vliegen door sleutelgaten, glijden door hotelgangen, nemen hele films in één doorlopend shot op, en vervormen de wereld naar believen. Op deze blog, en in de Xi, wil ik meerdere keren een relatief onderbelichte film bestuderen om de keuzes en het stempel van de director of photography te achterhalen. Dit keer Andrew Dominiks moderne klassieker (en persoonlijke filmfavoriet) The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford, met weergaloos camerawerk van de gelauwerde Roger Deakins.

Brad Pitt als Jesse James in "The Assassination..."

Brad Pitt als Jesse James in "The Assassination..."

In de film met de belachelijk lange en opmerkelijk onthullende titel draait alles om Jesse James (gespeeld door Brad Pitt), een Amerikaanse outlaw in de tweede helft van de negentiende eeuw. James en zijn bende teisteren grote bankcorporaties en spoorwegnetwerken in hun niet-aflatende zoektocht naar geld. Onder de delinquenten in James’ bende bevinden zich de gebroeders Ford, waarvan de jongste, Robert (een magistrale rol van Casey Affleck), een bijzonder intense haat-liefdeverhouding met de bendeleider heeft. James’ paranoïde houding en onvoorspelbare karakter maken hem een moeilijk te peilen figuur. Hoewel dit zijn mythische, haast heroïsche status onder het volk ten goede komt, begint Robert, die er een niet zo stiekeme idolatrie voor James op nahoudt, zich meer en meer te ergeren aan de onkwetsbaarheid en arrogantie van de illustere bandiet. Uiteindelijk beginnen de zinderende spanningen tussen de twee mannen dergelijke hoogtes te bereiken dat de titelbelofte wel ingelost móet worden.

‘Zinderend’, ‘mythisch’, ‘intens’, ‘onvoorspelbaar’; het zijn allen trefwoorden die ook hun weerslag hebben gekend op de cinematografie van Roger Deakins. Deakins verdiende zijn sporen met films als The Shawshank Redemption en A Beautiful Mind. Hij verwierf grote roem door zijn haast onafgebroken samenwerking sinds 1991 met de gebroeders Coen (The Big Lebowski, No Country For Old Men) en als de nieuwe vaste cinematograaf van Sam Mendes (Jarhead, Revolutionary Road) sinds de dood van Conrad L. Hall. Deakins staat bekend om de kracht die hij uit minimalistische, zelfs eenvoudige shots weet te puren. Zelfs in het huidige digitale tijdperk zoekt Deakins de mogelijkheden van de camera en de belichting, van het ambacht. Zijn shots lijken vaak te ademen door de belangrijke mate waarin zij bijdragen aan de sfeer van de film. De sneeuwvlaktes in Fargo, de iets te fel verlichte gangen in Revolutionary Road, de dreigende luchten van No Country For Old Men; het is Deakins’ grote prestatie dat zijn cinematografie op zichzelf altijd bijzonder origineel en wonderschoon is, maar tegelijkertijd nooit de aandacht van het verhaal afleidt.

Pitt als James en het graan als, eh, het graan in "The Assassination..."

Pitt als James en het graan als, eh, het graan in "The Assassination..."

Eén van de meest treffende voorbeelden hiervan is Deakins’ werk aan The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford. De cinematograaf heeft gezocht naar een stilistische methode die recht doet aan de insteek en de visie van regisseur Andrew Dominik. Generisch gezien ligt Jesse James namelijk mijlenver buiten de gebaande paden; het is noch een typische biografie, noch een western, noch een avonturen- of actiefilm. De film is een psychologisch geladen, poëtische en contemplatieve bespiegeling van sterrenstatus in de negentiende eeuw – daarmee hevig knipogend naar de huidige situatie. Deze onalledaagse insteek vraagt om een ietwat ongewone manier om in beeld gebracht te worden.

Eén van de meest ingrijpende visuele methodes waar Deakins naar gegrepen heeft, is het gebruik van pinhole photography. Deze vorm van cameravoering is te vergelijken met de klassieke camera obscura zoals wij die kennen van zeventiende-eeuwse Nederlandse schildersmeesters. Hierbij wordt er geen gebruik gemaakt van een cameralens, maar van een dichte doosconstructie met een klein gaatje. Deze minuscule opening in de doos zorgt voor de focus van de camera. De randen van het beeld vervormen echter door het ontbreken van een helder afbakenende cameralens. Het effect is vergelijkbaar met kijken door de loop van een geweer of een hele smalle buis; je kunt maar naar één specifiek object of persoon kijken, een helder en scherp centrum. De rest van het gefilmde is vervormd en lijkt het beeld uit te glijden.

Pitt in stoel als James in stoel in "The Assassination..."

Pitt in stoel als James in stoel in "The Assassination..."

Deakins hanteert deze visuele stijl hoofdzakelijk in twee typen filmscènes. Aan de ene kant zien we deze visuele stijl, in combinatie met tergend trage track-ins, vaak terug in dialoogloze situaties waarin de aandacht bij het personage van Jesse James ligt. Dit zijn bijvoorbeeld scènes waarin Jesse rustig met een handeling en of buiten het huis bezig is, andere mensen met zijn ogen volgt, of in gedachten verzonken is. De innerlijke emoties en gedachten komen hier niet tot uiting middels dialoog. Daarom versterkt Deakins het woordeloze acteerwerk van de acteur in kwestie, in dit geval Brad Pitt, middels de toepassing van de pinholecamera. De vervormde randen en verzengende focus op het personage van Jesse verlenen deze scènes een subtiele dreiging, hoe rustiek en licht de desbetreffende scène ook moge zijn.

Daarnaast zien we ook vaak pinholeshots in niet-persoonsgebonden situaties, met name in dichterlijke, artistieke weergaven van het landschap, de omgeving en de lucht. Jesse James bevat een flinke hoeveelheid Van Sant-achtige shots van voorbijtrekkende wolken, ditmaal echter extra intrigerend gefilmd middels het gebruik van de pinholeconstructie. Wolken trekken voorbij met een alarmerende snelheid richting de vervormde wereld aan de rand van het beeld. Details in het landschap vallen plotsklaps met genadeloze precisie op. Ook de wereld om de personages heen lijkt te verglijden in de steeds duister wordende geestelijke staat van het hoofdpersonage.

Landschap, met daarin Casey Affleck te paard, in "The Assassination..."

Landschap, met daarin Casey Affleck te paard, in "The Assassination..."

Daarnaast speelt Deakins op bijzondere wijze met het licht. De meeste scènes met het personage van Casey Affleck, de jonge, onzekere Robert Ford, zijn opvallend goed belicht. Zelfs als we Robert in avondlijke scènes zien, is met name zijn gezicht altijd bijzonder goed te zien door Deakins belichtingsplan. De onschuld, naïviteit en jeugdigheid van het personage komen op die wijze sterk uit de verf; Roberts wereld is immers nog licht en stralend, gespeend van iedere duistere kanttekening. Aan het eind van de film, als de filmtitel zich voltrokken heeft, komt het personage lichttechnisch gezien in sterkere beeldcontrasten terecht. Zo bevat de laatste akte van de film een aantal scènes waarin Robert en zijn broer het leven van Jesse James naspelen in theaters. Hier valt op hoe óverbelicht Robert plotsklaps is, zeker in vergelijking tot het bedreigende duister waarin het theaterpubliek zich bevindt.

Casey Affleck in de briljante rol van Bob Ford in "The Assassination..."

Casey Affleck in de briljante rol van Bob Ford in "The Assassination..."

Het personage van Jesse James wordt aan de andere kant veel vaker onder- dan overbelicht. In veel situaties zien we Jesse James niet duidelijk, of slechts zijn silhouet, zijn ogen of zijn contouren. In scènes die zich overdag afspelen, wordt vaak gespeeld met de kleuren waartegen Jesse James wordt afgezet. Treffend is bijvoorbeeld de manier waarop Jesse vaak tussen wuivende graanhalmen en andere bruintinten wordt afgeschilderd. Hierdoor versmelt zijn personage als het ware met de omgeving waar hij zich in bevindt, en dat geeft aan de outlaw weer een betekenis mee dat hij feitelijk altijd en overal aanwezig is. Jesse James lijkt immer alles te weten en iedereen te doorgronden, alsof hij inzoomt op individuen met de scherpte en precisie van een pinholecamera.

Pitt in het donker in "The Assassination...". Oh, en hij is Jesse James.

Pitt in het donker in "The Assassination...". Oh, en hij is Jesse James.

Tenslotte mag ik een van de cinematografische stokpaardjes uit deze film niet vergeten, een scène die ondergetekende ertoe bracht om The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford als casusfilm voor deze rubriek te nemen. In de eerste akte van de film is te zien hoe de bende van James zich opmaakt voor een grote, en tijdelijk laatste, treinroof. Op de bewuste avond volgt de camera hoe de bendeleden zich tussen de bomen naast het treinspoor verschuilen met hun lampen, terwijl James en zijn broers een blokkade op de rails voltooien. Uiteindelijk vraagt Jesse James aan zijn kornuiten om de lichten te doven. Het mysterieuze beeld van dansende, warme lichtbollen tussen de contouren van het bos vervaagt daardoor langzaam. De camera glijdt langzaam langs Jesse James naar voren.

Dan is het plotsklaps pikdonker in het beeld. En dat blijft het. Op de geluidsband is zacht gerommel in de verte te horen, een zwaar basgeluid dat langzaam maar zeker aan kracht wint. En dan, ineens, in het puntje van het scherm: een voortbewegend lichtje. Traag maar onherroepelijk schrijdt het lichtje richting de kijker. Het wordt groter en groter en belicht steeds meer van het gebied waar het doorheen laveert. De bomen doemen op, de treinrails en de wegversperring worden uitgetekend door het licht, de schimmen van de bendeleden worden zichtbaar. Het zware dondergeluid van de trein zwelt aan en plots stoot de trein tégen de camera aan, die achteruit met de trein mee glijdt. Terwijl de trein met piepende remmen zijn vaart mindert, stapt aan de rechterkant Jesse het beeld in. Hij gaat op de barricade staan, met zijn rug naar de camera, van voren belicht door de felle lamp van de trein.

The American hero: Jesse James/Brad Pitt in "The Assassination..."

The American hero: Jesse James/Brad Pitt in "The Assassination..."

En daar staat hij. Een crimineel van mythische proporties, een ambigue en onpeilbare schurk met een heldenstatus. De American hero van de bandeloze negentiende eeuw. Eén beeld, perfect belicht, omkadert en gevat door Roger Deakins, een held van de moderne filmcamera. Dát is cinematografie.

Dit artikel is, in een licht aangepaste versie, oorspronkelijk geschreven voor Xi, jrg. 18, nr. 1.

Leave a comment

Filed under Articles, Background, Critique, Feature, Nederlands

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s