“Film is zoveel groter dan het leven” – interview met Urszula Antoniak

Lotte Verbeek in Urszula Antoniaks "Nothing Personal"

Maandagochtend, tien voor tien. Café Vertigo is nog gesloten. Verdorie. Ik snel door een grauw Vondelpark richting ’t Blauwe Theehuis, terwijl ik mijn afspraak voor vandaag, regisseuse Urszula Antoniak, bel dat onze afspraak van locatie veranderd is. Nauwelijks verstaanbaar roept zij buiten adem in de hoorn dat ze met lichtsnelheid onderweg is, maar iets later zal zijn. Ik vind het niet erg; nu heb ik weer wat extra tijd om mijn eerste interview voor Xi voor te bereiden.

Er zijn namelijk te veel dingen die ik haar zou willen vragen, zowel voor journalistieke doeleinden als uit puur persoonlijke interesse. Daarbij is ze ook bezig met een wereldwijde victorietournee voor haar debuutspeelfilm Nothing Personal, waarvoor ze al onder meer op de filmfestivals van Locarno (zes awards), Utrecht (vier Gouden Kalveren) en Sevilla (op-een-na-beste Europese film van dit jaar) gelauwerd werd. Ja, je kunt rustig zeggen dat het erg goed gaat met mevrouw Antoniak.

Are you awaiting me?” vraagt plots een stem naast me. De regisseuse is gearriveerd. Ik schuif haar op verzoek een kop groene thee voor. Dat blijkt voldoende brandstof voor een bevlogen, diepgravend en persoonlijk interview van maar liefst twee uur. Naar hartelust springt Antoniak voortdurend heen en weer tussen Nederlands en Engels, tussen Von Trier en Buñuel, tussen Taxi Driver en Wit Licht (“Niemand zou z’n eigen film zó durven toetakelen!”), tussen haarzelf en de rest van de wereld. “Mensen hebben voortdurend de behoefte om dingen te verklaren. Media geven ook de illusie dat we alles begrijpen – maar het leven is toch een mysterie op zichzelf?”

Antoniak is zojuist teruggekeerd uit Sevilla, waar haar film Nothing Personal de tweede prijs bij de European Film Awards aan de haak heeft geslagen. “Unheimlich schön” werd de film daar genoemd, en “it’s so small, it’s so true” – termen die Antoniak goed kan begrijpen. “Ik heb de film nooit gemaakt om iemands wereld te veranderen. Het is heel minimalistisch, een soort haiku – twee, drie alinea’s, en dan is het weer over.” Toch heeft Antoniak altijd haar publiek in het achterhoofd gehouden; haar film is verrassend toegankelijk en de korte speelduur van slechts een minuut of negentig is ook ongewoon in de arthousewereld. “Iedere regisseur wil films maken voor een zo groot mogelijk publiek. Ik wilde [met Nothing Personal] mensen bijvoorbeeld ook echt aan het lachen krijgen, aangezien de personages tot welhaast belachelijke proporties beperkt zijn in hun handelen. Dit is feitelijk een romantische komedie in een arthousejasje.”

Die lach is van het grootste belang voor de van oorsprong Poolse filmmaakster, die is opgegroeid in een mix van Slavische, Duitse en joodse cultuur. “Het leven heeft een dergelijk ritme, een afwisseling van drama en lichtere momenten. Het is nooit alleen maar serieus, of alleen maar knullig. Ironie is essentieel voor een realistische kijk op de wereld.” Om welke dingen is zij gewend te lachen? “Om vrij wrede vormen van humor, vooral met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog. En – al mag ik dat onder filmsnobs nooit zeggen – de films van Luis Buñuel zijn ook ontzettend grappig.”

Binnen het elitaire circuit van “what is considered good” zijn er ook een aantal fundamentele zaken waar Antoniak bepaald niet om kan lachen. Als vrouwelijke filmmaker voelt ze zich bijzonder verbonden met de manier waarop vrouwelijke personages in films behandeld worden. In haar eigen film Nothing Personal is de protagoniste (fantastisch gespeeld door Lotte Verbeek) een onverwacht radicale, doelbewuste en consequente vrouw. De regisseuse heeft bewust gekozen voor een contratypische rebel, een vrouw die respect afdwingt. In veel andere films ziet Antoniak te vaak hoe vrouwen gereduceerd worden tot slachtoffer, hoe hun vrouwelijkheid wordt uitgebuit door de (mannelijke) filmmaker.

Deze discussie, die gelukkig meer op emotioneel dan op academisch niveau gevoerd wordt, brengt ook voor de eerste – en zeker niet laatste – keer de naam Lars von Trier in ons gesprek. “Waarom buit hij de vrouw zo uit? Het feit dat vrouwen voortdurend beperkt worden tot lijden, zoals in zijn film Antichrist, is niets meer dan een pervers pleziertje voor mannen.” Daarbij is gebrek aan hoop iets wat Antoniak in sterke mate irriteert – met als voorbeeld Lilya-4-ever van Lukas Moodysson, waarover ze geëmotioneerd uitroept: “What is the fucking reason to watch such a film without hope?!”

Hoop ontbreekt ook niet in Nothing Personal. Een vrijgevochten, gesloten jonge vrouw verlaat Nederland om door Ierland te trekken, en komt dan bij een weduwnaar (een prachtig melancholieke Stephen Rea) uit, met wie ze langzaam maar zeker een relatie gebaseerd op wederzijds begrip opbouwt. “Dit zijn mensen die hebben gekozen voor eenzaamheid. Om dichter bij elkaar te komen moeten zij die band met eenzaamheid zien te verbreken, ze moeten voorbij zichzelf gaan uit nieuwsgierigheid voor de ander.” Desalniettemin weten beiden dat ze elkaar net zo gemakkelijk weer zouden kunnen verliezen, dus waarom die moeite nemen om elkaar te leren kennen? “Je kunt altijd degene die je ontmoet weer verliezen, dus waarom niet? Ik had twaalf jaar lang een partner, en je gaat er nooit van uit dat de ander kan sterven. Dat gebeurt helaas toch soms. De kracht van het leven ligt in de waarschuwing dat degene van wie je houdt weg kan vallen.”

Een tweede regisseursnaam valt: Roman Polanski, verantwoordelijk voor Chinatown, Antoniaks favoriete film naast Scorsese’s Taxi Driver. “Polanski heeft gezegd: ‘Tragedy always happens twice’. Daar ben ik het mee eens. Waar het hoofdpersonage in Nothing Personal eerst heel radicaal reageert op haar eerste drama [de relatie met haar vriend is over – JW], heeft ze een tweede tragedie nodig om weer bij haar eigen essentie uit te komen. Het maakt haar menselijker. Ze erkent dat ze niet kan blijven rondzwerven, maar dat ze materiële dingen nodig heeft om te overleven. Aan het eind van de film opent ze de ramen van haar hotelkamer, en kijkt ze uit op een nieuw leven.”

Op 10 december zal Nothing Personal in de Nederlandse bioscopen gaan verschijnen. Zal het festivalsucces zich uitbreiden tot de gemiddelde Hollandse bioscoopganger? “Er is niet iets mis met de Nederlandse cinema, maar met het publiek. Het Nederlandse publiek moet op een toegankelijke manier geïntroduceerd worden tot de arthousecinema. Mensen moeten die drang om alles maar te verklaren eens loslaten. Je gaat naar de bioscoop om te ervaren, niet om te begrijpen.” Antoniak zucht. “Film is zoveel groter dan het leven.”

En hoe zit dat dan met zogenoemde diepere betekenissen in een film? “Waarom wil men dat altijd destilleren? ‘Diepere betekenis’ is nooit de intentie van een filmregisseur. Daarom heb ik ook zo’n hekel aan Von Trier; hij wéét dat er mensen zijn die naar zo’n diepere laag gaan graven, en daarom maakt hij veel te zelfbewust gebruik van dat hele snobisme.”

Aan de andere kant kunnen Nederlandse filmmakers nog iets leren van hoe Von Trier zich profileert. “Nederlandse regisseurs missen het lef om ambigu te zijn. Ze willen dat je huilt aan het eind. Ze willen iconische films maken maar zijn intussen krampachtig bezig om álles uit te leggen. Je bent hier zogenaamd vrij om te doen wat je wilt, maar niemand durft het aan om controversiële onderwerpen aan te pakken.” Daarnaast durven ook nooit van de daken af te schreeuwen hoe goed hun film wel niet is. Antoniak staat zichzelf met Nothing Personal wel toe om te stralen; naar eigen zeggen is het filmfestival van Cannes in mei het eindstation, aangezien er al vijfentwintig jaar geen Nederlander in de competitie is geweest.

Ze moet lachen als ze hierover dagdroomt. “Dan kom ik daar aan en zeg ik tegen Lars von Trier: ‘Excuse me, mr. Von Trier, you have been misinformed. I am the best director in the world.”

Dit artikel is oorspronkelijk verschenen in Xi, jaargang 18, nummer 2 (december 2009).

1 Comment

Filed under Articles, Background, Critique, Feature, Nederlands

One response to ““Film is zoveel groter dan het leven” – interview met Urszula Antoniak

  1. I hope she will be more known in Poland. Great filmmaker!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s